Vạn An Thạnh, tọa lạc tại thôn Triều Dương (xã Tam Thanh, Phú Quý), không chỉ là một di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia (được xếp hạng năm 1996) mà còn là trái tim tâm linh của cư dân đảo. Kiến lập từ năm 1781, vạn đã trải qua hơn 244 năm, sừng sững trước biển cả, bảo tồn một tín ngưỡng độc đáo: thờ Thần Nam Hải, hay tôn kính gọi là Cá Ông (cá voi) – vị phúc thần độ mạng của ngư dân.
Hình ảnh: Vạn An Thạnh, tọa lạc tại thôn Triều Dương (xã Tam Thanh, Phú Quý)
I. Tín ngưỡng thiêng liêng và lòng thành kính tuyệt đối
Vạn An Thạnh là minh chứng rõ nét cho sự đoàn kết của những lưu dân người Việt hướng biển đi tìm sinh kế. Niềm tin vào Cá Ông là một phần máu thịt của đời sống ngư dân Phú Quý.
- Phúc Thần Nam Hải: Ngư dân đảo có niềm tin tuyệt đối vào sự hiển linh của Cá Ông, coi đó là vị phúc thần luôn ở bên cạnh che chở họ trong những chuyến biển đầy hiểm nguy. Nhiều câu chuyện Cá Ông cứu người đã được truyền miệng qua nhiều đời.
- Nghi thức tang lễ Hoàng gia: Khi có Cá Ông lụy (chết) trôi dạt vào đảo, người dân tổ chức tang lễ và mai táng long trọng. Người phát hiện đầu tiên sẽ là người đứng chủ tang, chịu tang trong ba năm như con trai cả trong gia đình. Sự tôn kính này bắt nguồn từ việc các vua triều Nguyễn đã sắc phong cho Cá Ông tước hiệu cao quý như “Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng đẳng thần”, xem Cá Ông như người của hoàng gia, do đó, khăn tang trên đầu người chủ tang có màu đỏ – màu tang của vua chúa và hoàng tộc.
II. Kho báu xương cốt và giá trị khoa học
Vạn An Thạnh không chỉ thờ phụng Thần Nam Hải mà còn là nơi lưu giữ một kho tàng lịch sử biển quý giá.
- Lưu giữ hơn 70 bộ xương Cá Ông: Theo tín ngưỡng dân gian, sau ba năm khi phần thịt đã phân hủy hết, bộ xương Cá Ông sẽ được nhập làng và thờ trong vạn. Vạn An Thạnh hiện đang lưu giữ và phụng thờ hơn 70 bộ xương cốt Cá Ông.
- Bộ xương Cá Nhà Táng khổng lồ: Trong nhà trưng bày, có một bộ xương cá voi khổng lồ với chiều dài trên 17 mét. Theo nhận định của các nhà khoa học, đây là xương cá nhà táng – một loài thú biển lớn, có răng. Việc trưng bày bộ xương này cùng với 4 bộ xương cá heo xung quanh tái hiện lại hình ảnh dưới biển khi cá voi di chuyển có cá heo đi theo bảo vệ.
- Cố – Vị Ông đầu tiên: Vạn An Thạnh được xây dựng vào năm 1781, nhưng 60 năm sau (năm 1841) mới có Cá Ông đầu tiên lụy dạt vào bãi cát trước vạn. Vị này được gọi là “vị cố”, và ngày 15/10 âm lịch – ngày phát hiện vị cố lụy – được lấy làm ngày giỗ và lễ tế thu hàng năm của vạn.
III. Lễ hội Nghinh Thần: Nét văn hóa đặc sắc
Lễ hội Nghinh Thần Nam Hải và Kỵ Cố (vào ngày 15-16/10 âm lịch) là sự kiện văn hóa đặc trưng và thiêng liêng nhất tại Vạn An Thạnh.
- Nghi thức thỉnh Ông Sanh: Lễ hội bắt đầu bằng nghi thức thỉnh Ông Sanh (thần Nam Hải còn sống ở biển) tại bờ biển Mỹ Khê. Nghi thức này vô cùng trang nghiêm, với Chánh Chủ và Học trò quỳ vọng bái, dâng hương, dâng rượu theo ngũ phương (kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), và đọc văn nghinh Ông bằng chữ Nho.
- Phần Hội và rước lễ: Sau phần lễ thỉnh Ông Sanh, phần hội diễn ra với gánh Chèo Bả Trạo (trăm tay chèo) và múa Tứ Linh (long, li, quy, phụng), ca ngợi công đức của Thần Nam Hải. Đoàn rước lễ trở về vạn vô cùng hoành tráng với khoảng 300 người mang cờ ngũ hành, chiêng trống nổi lên rộn ràng, thể hiện sức sống mãnh liệt của văn hóa biển đảo.
- Nơi sinh hoạt cộng đồng: Ngoài các nghi lễ tín ngưỡng, Vạn An Thạnh còn là nơi tổ chức những buổi sinh hoạt quan trọng của làng xã như hội họp, đua thuyền và tổ chức hát bội (diễn ra thâu đêm) để phục vụ bà con.
Vạn An Thạnh không chỉ là “điểm tựa tinh thần” của cư dân đảo mà còn là nơi bảo lưu những giá trị truyền thống, cố kết cộng đồng, tạo nên chất keo vô hình giữ gìn và phát triển biển đảo quê hương. Đây chắc chắn là một địa chỉ du lịch tâm linh sâu sắc và hấp dẫn cho mọi du khách khi ghé thăm Phú Quý.
>>>>Xem thêm: Ông Đụn – Bà Giàng trong truyền thuyết tại Đặc khu Phú Quý