Từ ngày 1.7.2025, Việt Nam chính thức vận hành 13 đặc khu hành chính mới trên cả nước. Trong số đó, Đặc khu Phú Quý (thuộc tỉnh Lâm Đồng) nổi bật với vai trò chiến lược, được xác định là hậu cứ, hậu cần trực tiếp chi viện và tiếp ứng cho Đặc khu Trường Sa (tỉnh Khánh Hòa).
Mạng Lưới 13 Đặc Khu Mới
Sau khi hoàn tất việc sắp xếp đơn vị hành chính vào năm 2025, 13 đặc khu này sẽ chính thức đi vào hoạt động, bao gồm:
- Miền Bắc: Cô Tô, Vân Đồn (Quảng Ninh); Cát Hải, Bạch Long Vĩ (TP.Hải Phòng)
- Miền Trung: Cồn Cỏ (Quảng Trị); Lý Sơn (Quảng Ngãi); Hoàng Sa (TP.Đà Nẵng); Trường Sa (Khánh Hòa); Phú Quý (Lâm Đồng)
- Miền Nam: Côn Đảo (TP.HCM); Phú Quốc, Kiên Hải, Thổ Chu (An Giang)
Điều đáng chú ý là sự sáp nhập của tỉnh Bình Thuận và Đắk Nông vào tỉnh Lâm Đồng, đưa đảo Phú Quý trở thành một phần của Lâm Đồng và được nâng cấp thành đặc khu.
Phú Quý: Vị Trí Vàng, Sức Mạnh Quốc Phòng
Với khoảng cách 206 hải lý (383 km) từ đảo Phú Quý đến đảo Trường Sa, Phú Quý gần hơn 55 hải lý (100 km) so với căn cứ Cam Ranh, tạo lợi thế vượt trội trong việc hỗ trợ Trường Sa.
Hình ảnh: Toàn cảnh đảo Phú Quý thuộc đặc khu Phú Quý, nhìn từ phía nam.
Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển
Đặc khu Phú Quý, còn được biết đến với tên gọi Cù Lao Khoai Xứ hay Cù Lao Thu, có lịch sử hành chính phong phú:
- Trước 1945: Là tổng (xã) Phú Quý, thuộc huyện Tuy Phong, dinh Bình Thuận.
- Tháng 12.1949: Pháp đổ bộ, thiết lập bộ máy quản lý và xây dựng công trình quân sự.
- 1955 – 1957: Chính quyền Việt Nam Cộng hòa sáp nhập 9 làng thành 3 xã (Ngũ Phụng, Tam Thanh, Long Hải) và thiết lập Nha hành chính Phú Quý, tương đương cấp đặc khu.
- Tháng 10.1961: Bãi bỏ đơn vị hành chính cấp quận, sáp nhập 3 thôn thành xã Phú Quý.
- Tháng 2.1966: Chuyển xã Phú Quý về quận Hàm Thuận, tỉnh Bình Thuận.
- Giữa 1967: Chính quyền Việt Nam Cộng hòa thiết lập Cơ sở phái viên hành chính (tương đương cấp xã) và nâng cấp cơ sở hạ tầng.
- Ngày 27.4.1975: Phú Quý được giải phóng.
- Sau 30.4.1975: Là đơn vị hành chính cấp xã, thuộc huyện Hàm Thuận, tỉnh Thuận Hải.
- Ngày 15.12.1977: Hội đồng Chính phủ thành lập huyện đảo Phú Quý trực thuộc tỉnh Thuận Hải.
- Ngày 26.12.1991: Huyện đảo Phú Quý trực thuộc tỉnh Bình Thuận sau khi Thuận Hải chia tách.
- Ngày 16.6.2025: Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua nghị quyết sáp nhập các xã của huyện Phú Quý vào tỉnh Lâm Đồng và thành lập Đặc khu Phú Quý.
Hệ thống điện gió trên đảo Phú Quý.
Bờ kè Ngũ Phụng bao quanh đảo Phú Quý.
Tầm Quan Trọng Chiến Lược Trong Ngày Giải Phóng
Việc giải phóng Phú Quý là một mắt xích quan trọng để mở đường cho các đảo phía nam. Ngày 23.4.1975, Trung tướng Lê Trọng Tấn, Phó tư lệnh chiến dịch Hồ Chí Minh, đã giao nhiệm vụ cho Bộ Tư lệnh Hải quân phối hợp Quân khu 6: “giải phóng bằng được Phú Quý để mở đường cho các đảo – quần đảo ở Nam bộ.”
Vào thời điểm đó, Phú Quý có khoảng 800 binh sĩ Việt Nam Cộng hòa cùng 2 tàu chiến. Rạng sáng 26.4.1975, lực lượng giải phóng gồm tàu vận tải 643 của đoàn 125 Hải quân và thuyền đánh cá của ngư dân Nha Trang đã xuất phát. Rạng sáng 27.4.1975, các mũi đồng loạt tấn công và đến 6 giờ 30, hoàn toàn làm chủ đảo.
.
Hình ảnh: Trên hòn Bố (thuộc đặc khu Phú Quý) vẫn còn nguyên vẹn tấm bia ghi địa danh “Phú Quý, Thuận Hải”.
Phú Quý: Hậu Cứ Vững Chắc Của Trường Sa
Ngay sau ngày 30.4.1975, Phú Quý đã được củng cố về mặt quân sự. Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) thành lập đơn vị 754 Công an nhân dân vũ trang (nay là Bộ đội Biên phòng) làm tiền thân cho Đồn Biên phòng cửa khẩu đặc khu Phú Quý hiện nay.
Từ cuối 1979, Phú Quý đã chứng kiến nhiều sự kiện nóng bỏng, từ cướp biển đến các vụ vượt biên. Đầu những năm 80, việc tàu Trung Quốc thường xuyên xâm phạm vùng biển Phú Quý để đánh bắt trộm, buôn lậu và tung gián điệp đã thúc đẩy Trung ương chỉ đạo tỉnh Bình Thuận (Thuận Hải) tăng cường bảo vệ bờ biển. Các tàu thuyền hoạt động ở Phú Quý được tổ chức thành các hải đoàn, hải đội dân quân tự vệ biển, được huấn luyện và trang bị vũ khí.
Cuối năm 1986, Tỉnh ủy Bình Thuận ra Chỉ thị số 91/TV-CT về việc “Tăng cường sức mạnh huyện Phú Quý, với vị trí là khu vực hậu cần trực tiếp cho Trường Sa,” xây dựng 7 đại đội dân quân cơ động.
Hình ảnh: Đảo Hòn Hải (đặc khu Phú Quý) nhìn từ trên cao.
Các Đơn Vị Quốc Phòng Trọng Yếu Tại Phú Quý
Hiện tại, Đặc khu Phú Quý là nơi đóng quân của nhiều đơn vị quốc phòng quan trọng, khẳng định vai trò là một pháo đài vững chắc trên Biển Đông:
- Trạm ra đa Hải quân 575 (nay thuộc Trung đoàn Ra đa 451, Vùng 4 Hải quân)
- Trạm ra đa phòng không 55 (Trung đoàn 292, Sư đoàn 377, Quân chủng Phòng không – Không quân)
- Đồn Biên phòng cửa khẩu cảng Phú Quý
- Đơn vị thuộc Lữ đoàn đặc công nước 5 (Binh chủng Đặc công)
- Trạm tìm kiếm cứu nạn Phú Quý
- Các đơn vị phòng thủ quân sự địa phương và một số đơn vị của Bộ Quốc phòng.
Hình ảnh: Trạm ra đa Hải quân 575.
Hình ảnh: Trực thăng quân sự của Trung đoàn không quân trực thăng 917 (Sư đoàn không quân 370, Quân chủng Phòng không – Không quân) hạ cánh trên đảo Phú Quý.
Hình ảnh: Biên đội tàu kiểm ngư trực bảo vệ chủ quyền đặc khu Phú Quý.
Phát Triển Kinh Tế – Xã Hội Đi Kèm Thách Thức
Đặc khu Phú Quý có diện tích 18,02 km2 với dân số 32.268 người, cách cảng Phan Thiết (tỉnh Lâm Đồng) khoảng 56 hải lý (104 km). Với ngư trường rộng lớn, Phú Quý đã phát triển mạnh đội tàu đánh bắt xa bờ và mô hình nuôi cá lồng bè. Tính đến cuối tháng 5.2025, Phú Quý có 1.735 chiếc tàu/7.540 lao động và 72 cơ sở nuôi trồng hải sản.
Du lịch cũng đang trở thành ngành kinh tế trọng điểm với 19 khách sạn, 41 nhà nghỉ – villa, gần 100 homestay và trên 30 cơ sở ăn uống. Quý I/2025, Phú Quý đón hơn 24.000 lượt khách, trong đó có 1.250 lượt khách quốc tế.
Hình ảnh: Khách sạn Queen Sea tại đặc khu Phú Quý
Tuy nhiên, việc đảm bảo nguồn nước ngọt và xử lý rác thải đang là những thách thức lớn cần được giải quyết để duy trì sự phát triển bền vững của đặc khu.
Hình ảnh: Ngư dân đặc khu Phú Quý khai thác hải sản trên biển
Đặc biệt, vùng biển Phú Quý luôn có sự hiện diện của các biên đội tàu thuộc Vùng 4 Hải quân, Vùng Cảnh sát biển 3, Chi đội Kiểm ngư 4, Hải đoàn 18 – Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng, Hải đội 2 – Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Lâm Đồng, thường xuyên trực chiến và xua đuổi các tàu cá nước ngoài xâm phạm chủ quyền.
Ngoài ra, ít ai biết rằng Đặc khu Phú Quý còn sở hữu 2 sân bay trực thăng trên đảo Phú Quý và Hòn Hải – điểm cơ sở A6 quan trọng để tính chiều rộng lãnh hải Việt Nam, khẳng định vai trò kép vừa là trung tâm kinh tế biển, vừa là tiền đồn vững chắc bảo vệ chủ quyền quốc gia.
>>>>Xem thêm: Phú Quý – Đảo ngọc biển Đông: Đặc khu mới của đất nước
Báo Thanh Niên