Đảo Phú Quý – hòn đảo nhỏ giữa biển Đông – không chỉ nổi bật bởi vẻ đẹp thiên nhiên hoang sơ mà còn sở hữu bề dày lịch sử trải dài qua nhiều thế kỷ. Trong tư liệu cổ và truyền thừa dân gian, đảo từng mang nhiều tên gọi khác nhau như Cổ Long (Koh Rong), Thuận Tĩnh, Hòn Lớn, Poulo Cecir de Mer, Cù Lao Khoai Xứ, Cù Lao Thu…. Mỗi tên gọi là một mảnh ghép lịch sử, phản ánh dấu ấn văn hóa và bước chân của con người qua từng thời kỳ.
Hình ảnh: Tên gọi qua các mốc thời gian lịch sử của đảo Phú Quý
1. Tên gọi Cổ Long (Koh Rong) – dấu ấn Champa và hành trình lịch sử Việt
Nhiều tư liệu cho thấy tên Cổ Long có nguồn gốc từ Koh Rong – cách gọi của người Chăm xưa khi họ còn sinh sống và làm chủ vùng biển quanh Bình Thuận. Từ thế kỷ XVI–XVII, khi kỹ thuật đóng thuyền phát triển mạnh, cư dân từ các vùng Bắc Trung Bộ như Bình Định, Quảng Nam, Quảng Bình… bắt đầu ra đảo khai khẩn, lập làng. Khoảng thời gian này, Koh Rong dần được người Việt đọc thành Cổ Long.
Một giai thoại được nhắc đến nhiều trong sử liệu: tháng 8/1783, khi bị quân Tây Sơn truy kích, Nguyễn Ánh từng chạy ra đảo Cổ Long và Cổ Cốt trước khi thoát sang đảo Thổ Chu. Câu chuyện này gắn liền với nhiều di tích còn tồn tại như:
- Chùa Bửu Sơn (Phú Hài)
- Vạn Thạch Long (Mũi Né)
- Chùa Linh Quang và Giếng Gia Long (Hòn Tranh – Phú Quý)
Dù truyền thuyết và tư liệu có đôi phần khác biệt, phần lớn học giả thống nhất rằng Cổ Long bắt nguồn từ Koh Rong của người Chăm, phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa đảo Phú Quý và nền văn hóa Champa – vốn tồn tại từ thế kỷ VII đến năm 1832.
2. Cù Lao Khoai – câu chuyện từ những gấu khoai bỏ quên
Tên gọi Cù Lao Khoai xuất phát từ một truyền thuyết rất đời thường. Tương truyền, một nhóm ngư dân miền ngoài trong chuyến đánh bắt đã ghé vào đảo nghỉ chân và để lại vài gấu khoai. Khi quay lại vào lần sau, họ bất ngờ thấy những gấu khoai ấy mọc xanh tốt và cho củ to ngon. Từ đó, hòn đảo được gọi thân thương là Cù Lao Khoai Xứ.
3. Cù Lao Thu – hình dáng con cá thu và ngư trường trù phú
Tên gọi Cù Lao Thu lại gắn với hình dáng đảo giống một con cá thu khi nhìn từ trên cao. Có người cho rằng vì vùng biển quanh đảo từng là ngư trường dồi dào cá thu nên ngư dân gọi là Hòn Thu. Đến nay, cá thu vẫn là đặc sản tiêu biểu khi nhắc đến Phú Quý.
Thời Pháp thuộc, đảo mang tên Poulo Cecir de Mer, với “Poulo” là từ gốc Mã Lai tương đương “Cù Lao”, thường dùng để chỉ các đảo ngoài khơi.
4. Đảo Thuận Tĩnh – tên gọi trong triều Nguyễn
Trong các tài liệu triều Nguyễn, đặc biệt từ năm 1841 (đời vua Thiệu Trị), Phú Quý được nhắc đến với tên Thuận Tĩnh. Sách Đại Nam Nhất Thống Chí mô tả:
“Giữa biển Đông đột khởi một hòn đảo… bốn bề là bãi cát, dân cư bao quanh, có 11 thôn…”
Đến năm 1844, nhờ tiềm năng kinh tế và nguồn đặc sản dồi dào, đảo được đổi thành tổng Phú Quý, thuộc huyện Tuy Phong.
5. Đảo Chín Làng – dấu chân mở cõi của cư dân miền Trung
Tên Đảo Chín Làng xuất phát từ chín nhóm cư dân miền Trung ra đảo lập nghiệp, mỗi nhóm mang theo tên quê hương mình đặt cho làng mới:
- Làng Mỹ Khê
- An Hòa
- Mỹ Xuyên
- Phú Ninh…
Những tên làng này vừa giúp họ nhớ về quê cũ, vừa đánh dấu cột mốc khai mở đất đảo.
6. Phú Quý – tên gọi chính thức và những bước chuyển mình
Thời Nguyễn, đảo mang tên Tổng Hạ trước khi đổi thành Tổng Phú Quý năm 1844. Đến ngày 15/12/1977, xã Phú Quý được nâng cấp thành huyện Phú Quý trực thuộc tỉnh Bình Thuận, đánh dấu sự ghi nhận vai trò quan trọng của đảo trong kinh tế – quốc phòng.
7. Đặc khu Phú Quý – dấu mốc mới trong tiến trình phát triển
Từ ngày 01/7/2025, với ba xã Long Hải, Ngũ Phụng và Tam Thanh, dưới cơ sở pháp lý được đổi tên thành Đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng – mở ra hướng phát triển mới, đồng bộ và bền vững cho đảo.
Hình ảnh: Đặc khu Phú Quý – dấu mốc mới trong tiến trình phát triển
Hành trình tên gọi của Phú Quý là câu chuyện giao thoa giữa văn hóa Chăm, người Việt và dấu ấn lịch sử. Mỗi tên gọi lưu giữ một phần ký ức, trải dài từ những truyền thuyết dân gian đến những sự kiện được ghi lại trong chính sử.
Và dù mang tên Cổ Long, Cù Lao Thu, Thuận Tĩnh hay Phú Quý, hòn đảo nhỏ giữa biển Đông này vẫn luôn là nơi chứa đựng:
- Sự kiên cường của con người,
- Sự đa dạng văn hóa,
- Vẻ đẹp nguyên sơ khó trộn lẫn.
Phú Quý không chỉ là điểm đến du lịch, mà còn là một câu chuyện dài cần được tiếp tục kể lại – để những giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc đảo được lưu giữ trọn vẹn cho mai sau.
>>>>Xem thêm: Khám Phá đặc điểm tự nhiên Đặc khu Phú Quý (Lâm Đồng)